„Tehničko tehnološko stanje i potencijali objekata Domova Kulture u Republici Srbiji”- opis projekta

<<<

Istraživački projekat „Tehničko-tehnološko stanje i potencijali objekata Domova kulture u Republici Srbiji“ usmeren je ka identifikaciji, analizi, vrednovanju, sistematizaciji i prezentaciji podataka o prostornom i tehničko-tehnološkom stanju u potencijalima objekata domova kulture u našoj zemlji koji su u aktivnoj upotrebi, kao i onih objekata koji su u toj funkciji intenzivno korišćeni u neposrednoj prošlosti.

Opšti cilj ovog istraživanja možemo posmatrati u tri domena, koja su podudarna sa tri faze razvoja projekta: identifikacija i analiza stanja objekata za Domove kulture; valorizacija ovih objekata; i, najzad, prospekcija mogućih transformacija i razvoja. U tom smislu, osnovni cilj prve faze projekta, planirane da traje dve godine, je uspostavljanje baze podataka o objektima Domova kulture u Srbiji. U drugoj fazi projekta biće izvršeno vrednovanje ovih objekata na osnovu niza različitih problemskih kriterijuma, nakon čega će biti izvršen uporedni prikaz karakteristika, vrednosti i potencijala svih istraženih objekata. U trećoj, završnoj fazi projekta, biće postavljene programske pretpostavke za izradu planskih dokumenata za očuvanje, rekonstrukciju, razvoj ili zamenu objekata Domova kulture u Srbiji, a u skladu sa definisanim principima kulturne politike i kulturne produkcije u Republici.

Na osnovu uobičajenih tipoloških klasifikacija, podgrupa „domovi kulture“ pripada tipološkoj grupi „objekti kulture“, koja, opet, pripada tipološkoj vrsti „objekti javne namene“ („javni objekti“, ili „javne zgrade“). Naravno, sve poznate tipološke klasifikacije u oblasti arhitektonske teorije i istorije su po svom karakteru autorske, a ne pravne ili formalne. O tome govori i činjenica da je u našim važećim zakonima, normativima i standardima do sada prepoznata isključivo već pomenuta kategorija „objekti javne namene“, koja nije dalje tipološki razrađivana. Zbog toga će u pogledu tipoloških klasifikacija ovo istraživanje biti zasnovano na izabranim referentnim naučnim izvorima iz opštih i posebnih oblasti arhitekture, teorije, dizajna, tehnologije, zaštite i bezbednosti objekata.

Za shvatanje savremenog pristupa temi opštih arhitektonskih tipologija referentnim smatramo rad Nikolausa Pevznera „Istorija tipova građevina“ (Pevsner, Nikolaus: History of Building Types, Thames & Hudson, London, 1976).

U domenu objekata spektakla, pa, time i objekata Domova kulture možemo konstatovati izuzetno divergentan pristup i orijentacije različitih autora, koji su uspostavili pojedinačne i, često, kontradiktorne tipološke klasifikacije. Kada je reč o Domovima kulture, kao tipološkoj kategoriji specifičnoj za konkretan ideološki, politički, socijalni i kulturni kontekst nekadašnje Jugoslavije, pa, time i Srbije u XX veku, možemo konstatovati gotovo potpuno odsustvo referentne literature i izvora.

U metodološkom smislu, budući da Domovi kulture u programskom i prostornom smislu podrazumevaju postojanje scensko-gledališnog korpusa kao centralne funkcionalne celine, možemo se osloniti na izvore već ispitane u okviru naučnog projekta „Tehničko-tehnološko stanje i potencijali objekata za scenske događaje u Republici Srbiji (16010)“, kao prethodnim istraživanjem, i pozvati se na američke autore Lija Simonsona (Simonson, Lee: The Stage is Set, Theatre Art Books, New York, 1963) i Džordža Ajzenora(Izenour, George: Theater Design, Yale University Press, New Haven, 1996), britanske istoričare scenskog prostora Ričarda i Helen Likroft (Leacroft, Richard & Helen: Theatre & Playhouse, Methuen, London, 1985), savremene teoretičare Ijana Mekintoša (Mackintosh, Iain: Architecture, Actor & Audience, Routledge, London, 1993), Ronija Halrina i Margaret Šuring (Mulryne, Ronnie & Shewring, Margaret: Making Space for Theatre, Mulryne and Shewring LTD, Startford-upon-Avon, 1995). kao i na nemačku autorku Hanelore Šubert (Schubert, Hannelore: Moderner Theaterbau, Karl Kramer Verlag, Suttgart, 1971), italijanskog istoričara arhitekture Roberta Aloja (Aloi, Roberto: Architettura per lo spettacolo, Ulrico Hoepli Editore, Milano, 1958), te arhitektu i teoretičara Marija Pizanija (Pisani, Mario: I luoghi dello spettacolo, Officina Edizioni, Roma, 1989). U odnosu na sve nabrojane autore i njihova dela, na osnovu karaktera kritičkog pristupa, definicije obuhvata teme, kao i metodološkog postupka za ovaj projekat referentnim smatramo rad grupe ruskih naučnika „Arhitektura sovjetskog teatra“ (Gnedovskiй, Юriй, ur: Arhitektura sovetskogo teatra, Stroйizdat, Moskva, 1986), koje predstavlja model problemski, istorijski i tehnički utemeljenog naučnog istraživanja u oblasti arhitekture scenskih objekata.

U istraživačkom i metodološkom pogledu, projekat će biti oslonjen na proces i rezultate već navedenog naučnog projekta pod nazivom „Tehničko-tehnološko stanje i potencijali objekata za scenske događaje u Republici Srbiji (16010)“ realizovanog od 2007. do 2010. godine od strane Fakulteta tehničkih nauka Univerziteta u Novom Sadu, uz učešće Fakulteta dramskih umetnosti u Beogradu, Akademije umetnosti u Novom Sadu i Građevinskog fakulteta u Subotici. U radu će biti korišćena i iskustva stečena u okviru međunarodnog projekta „Pozorišni atlas“ (Theatre Atlas), organizovan od strane međunarodne asocijacije OISTAT (Organisation Internationale des Scénographes, Techniciens, et Architectes de Théâtre), koji je otvoren u svim zemljama – članicama od 1996. godine, sa ciljem objedinjavanja i publikovanja podataka o pozorišnim zgradama u svetu. Ovo istraživanje delimično je sprovedeno i u našoj zemlji, u organizaciji JUSTAT-a, tada kao Oistat centra Srbija, i Grupe za scenski dizajn Interdisciplinarnih poslediplomskih studija Univerziteta umetnosti u Beogradu, uz finansijsku podršku Sekretarijata za kulturu i Sekretarijata za urbanizam AP Vojvodina, tokom 2002. i 2003. godine, a sada je u toku u organizaciji Centra za scenski dizajn, arhitekturu i tehnologiju (SCen), koji je od 2009. godine preuzeo funkciju Oistat centra Srbija. Veoma su značajna i naučna istraživanja koja u kontinuitetu vrši Laboratorija za akustiku Elektrotehničkog fakulteta Univerziteta u Beogradu, pod vođstvom prof. dr Miomira Mijića, istraživanja koja su u poslednje tri decenije vršena na Institutu za pozorište, film, radio i televiziju Fakulteta dramskih umetnosti Univerziteta umetnosti u Beogradu, pod vođstvom prof. dr Alojza Ujesa, kao i istraživanja vršena u okviru nastave na Grupi za scenski dizajn Centra za interdisciplinarne studije Univerziteta umetnosti u Beogradu od 2001. do 2007. godine, pod vođstvom prof. dr Radivoja Dinulovića. Značajna su, takođe, i pojedinačna istraživanja sprovedena u okviru rada na doktorskim ili magistarskim tezama, kao i brojnim diplomskim projektima studenata.

Podaci prikupljeni u navedenim istraživanjima će biti, nakon odgovarajuće provere, uključeni i u projekat „Tehničko-tehnološko stanje i potencijali objekata Domova kulture u Republici Srbiji“.

Arhitektonski objekti Domova kulture predstavljaju jednu od karakterističnih tipoloških grupa objekata kulture, i, dalje, javnih objekata. Ovoj tipološkoj grupi pripadaju brojni objekti izgrađeni načelno u gotovo svim opštinama u Srbiji (kao i u čitavoj nekadašnjoj SFR Jugoslaviji) u periodu između 1945. i 1990. godine. Ovi objekti građeni su sa zadatkom da omoguće produkciju i realizaciju događaja iz oblasti scenskih i likovnih umetnosti, kao i kuture u najširem smislu reči. Domovi kulture, šire gledano, kao i pozorišta, koncertne sale, muzički centri, bioskopi, kulturni i lokalni centri i ostali javni objekti u kojima kao dominantan, ili jedan od dominantnih prostornih sklopova postoji scensko-gledališni prostor spadaju u kategoriju objekata za scenske događaje.

Nezavisno od vrste spektakla kojoj je namenjen, scensko-gledališni prostor je programsko i funkcionalno jezgro ovih objekata, a karakterističan je po definisanoj podeli na dve prostorne zone – zonu scenskog događaja (pozornicu) i zonu iz koje se događaj percipira (gledalište). Konfiguracija ove dve prostorne zone, koja varira u veoma bogatom i širokom opsegu, uvek je jedno od ključnih projektantskih pitanja koje neposredno utiče na čitav prostorni sklop objekata, sa jedne strane, kao i na način eksploatacije i čitav niz parametara upotrebe prostora, sa druge. To se odnosi na sve problemske, koncepcijske i tehničke aspekte projektovanja, građenja i korišćenja scenskih objekata, gde posebno mesto imaju funkcionalno-tehnološka, inženjerska i bezbednosna pitanja.

U hronološkom smislu, mogli bismo posmatrati izgradnju Domova kulture u Srbije, u okviru tadašnje SFR Jugoslavije, kao načelno homogenu kategoriju. Ipak, vreme između 1945. i 1990. godine, iako određeno deklarativno nepromenljivim ideološko-političkim, administrativnim i društvenim korpusom, posmatraćemo u tri ključna perioda:

– od 1945. do 1948.
(Srbija u centralizovanoj Jugoslaviji, u okviru Kominterne);
– od 1948. do 1974.
(Srbija u centralizovanoj Jugoslaviji);
– od 1974. do 1990.
(Srbija u decentralizovanoj Jugoslaviji).

Svaki od ovih perioda ima veoma specifične ideološke, političke, ekonomske i kulturne karakteristike, koje su neposredno određivale društveni kontekst uspostavljanja institucija kulture i izgradnje objekata za zadovoljenje određenih kulturnih potreba. Ovi su periodi, naravno, bili određeni divergentnim, a često i oprečnim namerama i planovima, pa je, kao rezultat, nastalo današnje stanje u oblasti graditeljstva za kulturu.

Postojeće stanje objekata Domova kulture u Srbiji, kao ni u Jugoslaviji, nikada nije detaljno istraženo, pa država danas ne raspolaže relevantnim podacima o zgradama i prostorima koji su na raspolaganju za korišćenje. To se odnosi, pre svega, na činjenicu da objekti nisu u potpunosti ni identifikovani, ni istraženi, pa je po sebi jasno da dalji koraci u proučavanju ovog građenog fonda nisu mogli biti preduzeti. Ipak, na osnovu raspoloživih fragmentarnih podataka, kao i na osnovu neposrednog uvida u situaciju, možemo sa sigurnošću da tvrdimo da je postojeći građevinski fond, uprkos značajnim pojedinačnim intervencijama koje su pretežno izvršene u velikim gradovima, u načelu u lošem građevinskom, inženjerskom i tehničko-tehnološkom stanju.

Stanje objekata u odnosu na različite aspekte bezbednosti je zabrinjavajuće, a posebno u odnosu na zaštitu od požara. Takođe, možemo konstatovati i da je građevinski fond u celini nedovoljno iskorišćen, što se odnosi, pre svega, na veliki broj domova kulture, kulturnih i lokalnih centara koji su tokom društvenih i političkih promena izgubili svoju osnovnu namenu, a njihova nova namena nije jasno definisana.

Sa druge strane, u kulturnoj produkciji, i, posebno, produkciji scenskih događaja, u poslednje dve decenije su se dogodile dramatične promene. Ove su promene posebno burne i plodne u domenu vaninstitucionalne produkcije, kao i u oblasti stvaranja novih, alternativnih produkcijskih institucija. Po pravilu, ove nove institucije čija se alternativnost ogleda u pogledu izvora finansiranja, načina organizovanja i tehnološkim potrebama, ne raspolažu odgovarajućim radnim prostorom. O prostorima, koje bi država i lokalne zajednice mogli ponuditi kako bi podstakli nove kulturne programe još uvek ne možemo govoriti.

Zaključak se jasno nameće: pažljivo istraženim, sistematizovanim i prikazanim stanjem objekata za izvođenje scenskih događaja, bilo bi postavljeno jedno od čvrstih uporišta za planiranje kulturne produkcije i kulturne politike, kao i za obnovu, razvoj i reutilizaciju već izgrađenih objekata kulture u Srbiji. Istovremeno, proučavanje objekata spektakla posmatramo kao prvi korak u širem istraživanju objekata kulture, pa, zatim, javnih zgrada u našoj zemlji uopšte.